سراپرده نور

آشنایی با الکافی مهم ترین کتاب حدیثی شیعه اثر دانشمند فرزانه ثقة الاسلام محمد بن یعقوب کلینی

کتاب علی بن مهزیار از منابع کافی
ساعت ٢:۱٧ ‎ب.ظ روز سه‌شنبه ۱٢ شهریور ۱۳٩٢   کلمات کلیدی: منبع کافی ،کتاب علی بن مهزیار ،کافی - الکافی ،شهادات معصومین

نه سند در کافی تکرار شده که همه دربارۀ شهادتهای معصومان است:

  1. عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ وَ سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ جَمِیعاً عَنْ إِبْرَاهِیمَ‏ بْنِ‏ مَهْزِیَارَ عَنْ‏ أَخِیهِ‏ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ حَبِیبٍ السِّجِسْتَانِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ‏ وُلِدَتْ فَاطِمَةُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه وآله- بَعْدَ مَبْعَثِ رَسُولِ اللَّهِ بِخَمْسِ سِنِینَ وَ تُوُفِّیَتْ وَ لَهَا ثَمَانَ عَشْرَةَ سَنَةً وَ خَمْسَةٌ وَ سَبْعُونَ یَوْماً (الکافی ج‏1، ص 457 بَابُ مَوْلِدِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْه‏[1])


[1] . در کافی چاپ دارالحدیث در توضیح این حدیث که در باب مولد بَابُ‏  مَوْلِدِ الزَّهْرَاءِ فَاطِمَةَ علیها السلام‏ آمده چنین است: لقد و رد هذا الحدیث هنا فی نسخة «بف». و لکن فی سائر النسخ و المطبوع و رد فی باب مولد أمیرالمؤمنین علیه السلام بعد الحدیث التاسع. و المناسب أن یذکر فی هذا الباب، و لعلّ ذکره فی باب مولد أمیرالمؤمنین علیه السلام من اشتباه النسّاخ، کما أشار إلیه المازندرانی فی شرحه، ج 7، ص 211، و المجلسی فی مرآة العقول، ج 5، ص 311. الکافی دارالحدیث)، ج‏2، ص 489


  1. سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ أَخِیهِ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُبِضَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیه السلام وَ هُوَ ابْنُ سَبْعٍ وَ أَرْبَعِینَ سَنَةً فِی عَامِ خَمْسِینَ عَاشَ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ ص أَرْبَعِینَ سَنَةً. (الکافی ، ج‏1، ص 461 بَابُ مَوْلِدِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا)
  2. سَعْدٌ وَ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ أَخِیهِ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُبِضَ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ علیه السلام- یَوْمَ عَاشُورَاءَ وَ هُوَ ابْنُ سَبْعٍ وَ خَمْسِینَ سَنَةً. (الکافی ، ج‏1، ص463بَابُ مَوْلِدِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ علیه السلام‏)
  3. سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیُّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ أَخِیهِ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُبِضَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیه السلام وَ هُوَ ابْنُ سَبْعٍ وَ خَمْسِینَ سَنَةً فِی عَامِ خَمْسٍ وَ تِسْعِینَ عَاشَ بَعْدَ الْحُسَیْنِ خَمْساً وَ ثَلَاثِینَ سَنَةً.( الکافی، ج‏1، ص468 بَابُ مَوْلِدِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیه السلام‏)
  4. سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَ الْحِمْیَرِیُّ جَمِیعاً عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ أَخِیهِ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُبِضَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ الْبَاقِرُ وَ هُوَ ابْنُ سَبْعٍ وَ خَمْسِینَ سَنَةً فِی عَامِ أَرْبَعَ عَشْرَةَ وَ مِائَةٍ عَاشَ بَعْدَ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیه السلام تِسْعَ عَشْرَةَ سَنَةً وَ شَهْرَیْنِ.( الکافی ، ج‏1، ص472 بَابُ مَوْلِدِ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ علیه السلام‏)
  5. سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ جَمِیعاً عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ أَخِیهِ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قُبِضَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ علیه السلام وَ هُوَ ابْنُ خَمْسٍ وَ سِتِّینَ سَنَةً فِی عَامِ ثَمَانٍ وَ أَرْبَعِینَ وَ مِائَةٍ وَ عَاشَ بَعْدَ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أَرْبَعاً وَ ثَلَاثِینَ سَنَةً.( الکافی (ط - الإسلامیة)، ج‏1، ص: 475 بَابُ مَوْلِدِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام‏)
  6. سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ جَمِیعاً عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ أَخِیهِ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قُبِضَ مُوسَى بْنُ جَعْفَرٍ علیه السلام وَ هُوَ ابْنُ أَرْبَعٍ وَ خَمْسِینَ سَنَةً فِی عَامِ ثَلَاثٍ وَ ثَمَانِینَ وَ مِائَةٍ وَ عَاشَ بَعْدَ جَعْفَرٍ علیه السلام خَمْساً وَ ثَلَاثِینَ سَنَةً.( الکافی ، ج‏1، ص486 بَابُ مَوْلِدِ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ علیه السلام‏)
  7. سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ جَمِیعاً عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ‏ أَخِیهِ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: قُبِضَ عَلِیُّ بْنُ مُوسَى علیه السلام وَ هُوَ ابْنُ تِسْعٍ وَ أَرْبَعِینَ‏ سَنَةً وَ أَشْهُرٍ فِی عَامِ اثْنَیْنِ وَ مِائَتَیْنِ عَاشَ بَعْدَ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ عِشْرِینَ سَنَةً إِلَّا شَهْرَیْنِ أَوْ ثَلَاثَةً.( الکافی، ج‏1، ص491 بَابُ مَوْلِدِ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام‏)
  8. سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَ الْحِمْیَرِیُّ جَمِیعاً عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ أَخِیهِ عَلِیٍّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: قُبِضَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ وَ هُوَ ابْنُ خَمْسٍ وَ عِشْرِینَ سَنَةً- وَ ثَلَاثَةِ أَشْهُرٍ وَ اثْنَیْ عَشَرَ یَوْماً تُوُفِّیَ یَوْمَ الثَّلَاثَاءِ لِسِتٍّ خَلَوْنَ مِنْ ذِی الْحِجَّةِ  سَنَةَ عِشْرِینَ وَ مِائَتَیْنِ- عَاشَ بَعْدَ أَبِیهِ تِسْعَ عَشْرَةَ سَنَةً إِلَّا خَمْساً وَ عِشْرِینَ یَوْماً. (الکافی ، ج‏1، ص 497 بَابُ مَوْلِدِ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الثَّانِی علیه السلام‏)

 در این اسناد از حضرات معصومین: فاطمه زهرا، امام حسن، امام حسین، امام سجاد، امام باقر، امام صادق، امام کاظم، امام رضا و امام جواد علیهم السلام سخن به میان آمده است. از امام حسن علیه السلام تا امام باقر علیه السلام سند یکی است (شماره های 2و3و4و5)  و گوینده امام صادق علیه السلام است: سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ أَخِیهِ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

درباره امام صادق و امام کاظم علیهما السلام نیز سند یکی است(شماره های 6و7)  و چون سخن از شهادت امام صادق علیه السلام است از این رو گوینده سخن از اصحاب امام صادق و امام کاظم علیهما السلام یعنی ابوبصیر است. ابوبصیر در اینجا لیث بن بختری مرادی است به دو دلیل: اول اینکه ابن مسکان راوی از لیث است( کافی ج2، ص 518؛ج4، ص110) دوم اینکه این ابوبصیری که از شهادت امام کاظم علیه السلام خبر می دهد یحیی اسدی نیست چرا که ابوبصیر یحیی اسدی سال 150 ( فهرست نجاشی، ص441؛ رجال طوسی، ص321)یعنی بیش از سه دهه پیش از شهادت امام کاظم علیه السلام از دنیا رفته است: سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ أَخِیهِ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ الْحَسَینِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ

درباره امام رضا و امام جواد علیهما السلام ( شماره های 8و9) نیز سند یکی است و گوینده محمد بن سنان (م220) است:

سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَ الْحِمْیَرِیُّ جَمِیعاً عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ أَخِیهِ عَلِیٍّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ

 نکته ای که در اینجا شایسته توجه است این است که کلینی شهادت امام جواد علیه السلام را آخر ذی القعده 220 می داند (الکافی ج1 ص492) بنابراین محمد بن سنان علی القاعده باید در ذی الحجه همان سال از دنیا رفته باشد.

در اینجا درباره حدیث اول سخنی نگفتیم و در باره این حدیث به زودی در منبع شناسی این روایات بحث می کنیم.

منبع این روایات:

یکی از اسناد نجاشی به کتابهای علی بن مهزیار  این است: و روى کتب علی بن مهزیار أخوه إبراهیم. أخبرنا أبو عبد الله القزوینی قال: حدثنا أحمد بن محمد بن یحیى قال: حدثنا عبد الله بن جعفر عن إبراهیم عن أخیه على بها ( فهرست نجاشی، ص253)

سند شیخ طوسی به کتب علی بن مهزیار این است: و رواها محمد بن علی بن الحسین عن أبیه و موسى بن المتوکل عن سعد بن عبد الله و الحمیری عن إبراهیم بن مهزیار عن أخیه عن رجاله ( فهرست طوسی، ص265).

از مقایسه این دو سند با اسناد کلینی نتیجه می گیریم که نه روایت بالا منبع کلینی کتاب علی بن مهزیار است. ذکر نکته ای در اینجا لازم است و آن اینکه چرا در همه اسناد، علی بن مهزیار از حسین بن سعید روایت می کند جز سند اول که ابن مهزیار از حسن بن محبوب روایت می کند. این پرسش را احمد بن محمد بن خالد برقی پاسخ داده است. او می گوید که علی بن مهزیار مصنفات حسین بن سعید را گرفت و بر سه کتاب حسین بن سعید ( کتابهای وضو، صلات و حج) چندین برابر  و بر سایر کتابهای او مقدار اندکی افزود.( فهرست نجاشی، ص253؛ فهرست طوسی، ص 245) بنابراین درباره سند اول می گوییم که این مورد از افزودنهای ابن مهزیار بر کتابهای حسین بن سعید است و در حقیقت از کتابی از حسن بن محبوب گرفته است.

سوال دیگر این است که این روایات از کدام کتاب ابن مهزیار گرفته شده است. شاید منبع این روایات کتاب المزار ابن مهزیار است. شاهد ما این است که شیخ طوسی این گونه تاریخها را در کتاب مزار تهذیب آورده است.( برای نمونه ببینید:     تهذیب‏الأحکام ج6، ص78)

پرسش دیگر این است که چرا از امام هادی علیه السلام که علی بن مهزیار وکیل ایشان است سخنی به میان نیامده است. به نظر می رسد که ایشان پیش از امام هادی علیه السلام از دنیا رفته است از این رو در کتاب خود از شهادت امام هادی علیه السلام سخنی نگفته است و دیگر اینکه با آن مقامی که نزد اهل بیت داشته ( فهرست نجاشی، ص 253) اگر پس از امام هادی علیه السلام زنده بود به طور عادی باید روایتی از امام حسن عسکری علیه السلام روایت می­ کرد. بنابراین سالهای وفات علی بن مهزیار ازمحرم 229 (رجال النجاشی، ص 145) تا 254 سال شهادت امام هادی علیه السلام است.

با توجه به اینکه وی در سن کم مسلمان شده و راوی از امام رضا علیه السلام هم  هست و با توجه به اینکه ظاهراً روایات وی از امام رضا قبل از رفتن امام به مرو( 199) است و وی روایات را در مدینه از امام شنیده، می  توان حدس زد که وی در حدو سال 180 به دنیا آمده است و حدود سال 250 از دنیا رفته است.

آیت الله خویی از روایتی چنین استفاده کرده که علی بن مهزیار زمان امام عسکری علیه السلام را درک کرده. روایت چنین است:« محمد بن یعقوب، عن محمد بن یحیى عمن حدثه، عن إبراهیم بن مهزیار قال: کتبت إلى أبی محمد علیه السلام أن مولاک علی بن مهزیار أوصى أن یحج عنه من ضیعة صیر ربعها لک، الحدیث الکافی: الجزء 4، باب بعد باب الحج عن المخالف من کتاب الحج 65، الحدیث 1 ‏» سپس ایشان در نقد آورده است که روایت ضعیف و دست کم مرسل است (  معجم‏ رجال ‏الحدیث ج12، ص198)

البته از این حدیث به دست نمی ­آید که علی بن مهزیار زمان امام عسکری را درک کرده است چرا که از ظاهر روایت برمی­  آید که علی بن مهزیار از دنیا رفته است و برادرش درباره وصیت او از امام عسکری سوالی می­پرسد. ممکن است گفته شود که از « مولاک» زنده بودن علی بن مهزیاردر زمان امام عسکری  به دست می  آید. در پاسخ می توان گفته که این ترکیب بر شیعه بودن و محبت علی بن مهزیار به امام عسکری در زمان حیات ابن مهزیار دلالت می کند.

برخی گفته اند که علی بن مهزیار زمان غیبت را درک کرده که چنین چیزی ثابت نیست و داستان تشرف مربوط به علی بن ابراهیم بن مهزیار است (معجم‏رجال‏الحدیث، ج12، ص198)

و سخن آخر این است که ابن شهر آشوب علی بن مهزیار را از خواص اصحاب امام کاظم علیه السلام دانسته است ( مناقب آل أبی طالب علیهم السلام ج‏4، ص325) که ثابت نیست چرا که حسین بن سعید, علی بن مهزیار را به امام رضا رساند و ابن سعید سبب شد او به امامت معرفت پیدا کند (رجال الطوسی، ص: 354) چگونه می شود او از خاصان اصحاب امام کاظم علیه السلام باشد. (معجم‏رجال‏الحدیث ج12، ص198)

البته شیخ صدوق سندی  در ثواب الاعمال آورده که بر ملاقات علی بن مهزیار با امام کاظم علیه السلام دلالت می کند سند چنین است:

 أَبُو یَعْقُوبَ یُوسُفُ بْنُ السُّخْتِ‏ عَنِ‏ الْحَسَنِ‏ بْنِ سَهْلٍ الْبَصْرِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى أَبِی الْحَسَنِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ علیه السلام‏ (ثواب الأعمال و عقاب الأعمال ، ص 175)

در این سند تصحیفی رخ داده است و روای الحسن بن علی بن مهران است ببینید سند همین روایت را درکافی: عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ الْأَحْمَرِ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ سَهْلٍ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مِهْرَانَ‏ ، قَالَ: دَخَلْتُ عَلى‏ أَبِی الْحَسَنِ مُوسى‏ علیه السلام‏ ( الکافی ( دارالحدیث)، ج‏13، ص90)