سراپرده نور

آشنایی با الکافی مهم ترین کتاب حدیثی شیعه اثر دانشمند فرزانه ثقة الاسلام محمد بن یعقوب کلینی

از صحیفه علی علیه السلام (کتاب علی علیه السلام) تا کافی
ساعت ۱٠:٤۸ ‎ق.ظ روز شنبه ٢۳ دی ۱۳٩۱   کلمات کلیدی: کتاب علی/صحیفه علی ،کافی ،کلینی ،إِنَّ أَعْتَى النَّاسِ عَلَى اللَّهِ

نوشتاری است از رسول خدا که در بسیاری از منابع آن را صحیفه (مانند بخاری در الجامع الصحیح، ج8، ص144؛ مسلم در صحیح، ج4، ص 115؛ بیهقی در السنن الکبری، ج8، ص 26؛ و احمد در مسند، ج1، ص 119؛ و کلینی در  الکافی ، ج‏1، ص296؛ ج7، ص 274و 275) و در بعضی منابع آن را کتاب (مانند ابن رشد در بدایة المجتهد، ج2، ص 326. صحیفة الإمام الرضا علیه السلام، ص71؛ عیون أخبار الرضا علیه السلام، ج‏2، ص40) نام نهاده اند
در برخی احادیث چنین آمده است که این صحیفه در قراب (الام، ج6، ص4) یا ذؤابه سیف رسول الله (الکافی، ج1، ص 296.) بوده است. در احادیث دیگری این صحیفه در قراب سیف امیرالمؤمنین علی علیه السلام گزارش شده است. (صحیح مسلم، ج6، ص 85؛ صحیفة الإمام الرضا علیه السلام، ص71؛ عیون أخبار الرضا علیه السلام، ج‏2، ص40) ما در اینجا سعی کرده ایم با بررسی اسناد کتاب کافی دریابیم که در چه کتابهایی از این صحیفه یاد شده و طریق آن کتابها تا ثقة الاسلام کلینی چگونه است:


1. عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: کَانَ فِی‏ ذُؤَابَةِ سَیْفِ‏ رَسُولِ اللَّهِ ص صَحِیفَةٌ صَغِیرَةٌ فَقُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَیُّ شَیْ‏ءٍ کَانَ فِی تِلْکَ الصَّحِیفَةِ قَالَ هِیَ الْأَحْرُفُ الَّتِی یَفْتَحُ کُلُّ حَرْفٍ أَلْفَ حَرْفٍ قَالَ أَبُو بَصِیرٍ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع فَمَا خَرَجَ مِنْهَا حَرْفَانِ حَتَّى السَّاعَةِ.( الکافی ، ج‏1، ص 296)
این حدیث را کلینی از کتاب نوادر احمد بن محمد بن عیسی نقل کرده است. و احمد روایت را از یکی از دو کتاب ذیل گرفته است:
کتاب علی بن ابی حمزه : زیرا این سند در کافی بسیار تکرار شده است. یا حد اقل مصدر منابع بعدی است.
کتاب علی بن الحکم: زیرا  علی بن الحکم بنابر نص شیخ در فهرست کتاب داشته است و احمد بن محمد بن عیسی از وی روایت کرده است و از احمد هم احمد بن ادریس و محمد بن یحیی روایت کرده اند.( فهرست ، ص 264) در سند کلینی هم همین گونه است زیرا  دو نفر از عده کلینی که از احمد بن محمد بن عیسی روایت می کنند، محمد بن یحیی و احمد بن ادریس هستند.  پس سند کلینی به کتاب علی بن الحکم همین است.
2. الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ مُثَنًّى عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: وُجِدَ فِی‏ قَائِمِ‏ سَیْفِ‏ رَسُولِ اللَّهِ ص صَحِیفَةٌ إِنَّ أَعْتَى النَّاسِ عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الْقَاتِلُ غَیْرَ قَاتِلِهِ وَ الضَّارِبُ غَیْرَ ضَارِبِهِ وَ مَنِ ادَّعَى لِغَیْرِ أَبِیهِ فَهُوَ کَافِرٌ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ مَنْ أَحْدَثَ حَدَثاً أَوْ آوَى مُحْدِثاً لَمْ یَقْبَلِ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ صَرْفاً وَ لَا عَدْلًا.( الکافی ، ج‏7، ص: 274)
به دلیل تکرار بسیار سند طریق کلینی(الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ) به حسن بن علی الوشاء  و به قرینه برخی اسناد که در کنار این سند طریق دیگر کلینی به وشاء را (کافی ج2، ص 25، ح5؛ ص51، ح2) گزارش می کنند به نظر می رسد روایت فوق از کتاب حسن بن علی بن وشاء بوده کلینی با این طریق و گاه طرق دیگر آن را در کافی آورده است. نیز در همین بابی که این روایت آمده روایتی است که در آن از صحیفه سخنی نیست اما متن روایت شده همان متن صحیفه است. و کلینی در اینجا این روایت را نیز از وشاء با دو طریق نقل می کند یکی همین طریق مذکور مورد بحث ماست و دیگری عده از سهل بن زیاد از وشاء است (الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ جَمِیعاً عَنِ الْوَشَّاءِ قَالَ سَمِعْتُ الرِّضَا ع یَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص‏ لَعَنَ اللَّهُ مَنْ قَتَلَ غَیْرَ قَاتِلِهِ أَوْ ضَرَبَ غَیْرَ ضَارِبِهِ وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَعَنَ اللَّهُ مَنْ أَحْدَثَ حَدَثاً أَوْ آوَى مُحْدِثاً قُلْتُ وَ مَا الْمُحْدِثُ قَالَ مَنْ قَتَلَ. الکافی، ج‏7، ص 274)
3. مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ إِبْرَاهِیمَ قَالَ قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع‏ وُجِدَ فِی‏ ذُؤَابَةِ سَیْفِ‏ رَسُولِ اللَّهِ ص صَحِیفَةٌ فَإِذَا فِیهَا بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ* إِنَّ أَعْتَى النَّاسِ عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مَنْ قَتَلَ غَیْرَ قَاتِلِهِ وَ الضَّارِبُ غَیْرَ ضَارِبِهِ وَ مَنْ تَوَلَّى غَیْرَ مَوَالِیهِ فَهُوَ کَافِرٌ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ مَنْ أَحْدَثَ حَدَثاً أَوْ آوَى مُحْدِثاً لَمْ یَقْبَلِ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ صَرْفاً وَ لَا عَدْلًا قَالَ ثُمَّ قَالَ لِی أَ تَدْرِی مَا یَعْنِی مَنْ تَوَلَّى غَیْرَ مَوَالِیهِ قُلْتُ مَا یَعْنِی بِهِ قَالَ یَعْنِی أَهْلَ الدِّینِ‏ (الکافی ، ج‏7، ص: 274)
بیش از بیست بار این سند بدین گونه در کافی تکرار شده است: «مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبَانٍ.» این نشان می دهد که کلینی طریقی به ابان بن عثمان بن احمر داشته است. البته کلینی طریقهای دیگری هم به ابان دارد. شاهد دیگر بر اینکه این روایت در کتاب ابان بوده است طریق شیخ صدوق به ابان در کتاب من لا یحضره الفقیه است: و ما کان فیه عن أبان بن عثمان فقد رویته عن محمّد بن الحسن- رضی اللّه عنه- عن محمّد بن الحسن الصفّار، عن یعقوب بن یزید؛ و أیّوب بن نوح؛ و إبراهیم بن هاشم و محمّد بن عبد الجبّار کلّهم عن محمّد بن أبی عمیر؛ و صفوان بن یحیى، عن أبان بن عثمان الأحمر(کتاب من لا یحضره الفقیه، ج‏4، ص: 484)
4. عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ یُونُسَ عَنْ کُلَیْبٍ الْأَسَدِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ: وُجِدَ فِی‏ ذُؤَابَةِ سَیْفِ‏ رَسُولِ اللَّهِ ص صَحِیفَةٌ مَکْتُوبٌ فِیهَا لَعْنَةُ اللَّهِ وَ الْمَلَائِکَةِ عَلَى مَنْ أَحْدَثَ حَدَثاً أَوْ آوَى مُحْدِثاً وَ مَنِ ادَّعَى إِلَى غَیْرِ أَبِیهِ فَهُوَ کَافِرٌ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَنِ ادَّعَى إِلَى غَیْرِ مَوَالِیهِ فَعَلَیْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ.( الکافی ، ج‏7، ص: 275)
با توجه به اینکه طریق کلینی به یونس بن عبدالرحمان به واسطه علی بن ابراهیم از محمد بن عیسی است و این سند هم در کافی بسیار تکرار شده است. از این رو این حدیث در کتاب یونس بوده و کلینی آن را روایت کرده است.