سراپرده نور

آشنایی با الکافی مهم ترین کتاب حدیثی شیعه اثر دانشمند فرزانه ثقة الاسلام محمد بن یعقوب کلینی

حدیث غدیر در کافی
ساعت ٦:۱٥ ‎ب.ظ روز چهارشنبه ۳ آذر ۱۳۸٩   کلمات کلیدی: کافی ،کلینی ،حدیث غدیر ،منابع حدیث غدیر

حدیث غدیر هشت بار در کتاب شریف کافی آمده است. هفت بار  « من کنتُ مولاه فعلیّ مولاه» و یکبار « من کنت مولاه فهذا علیّ مولاه»[1] ما در اینجا قصد داریم در حد امکان منابع این حدیث که کلینی از آنها بهره برده را روشن کنیم:

1.        عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ یُونُسَ وَ عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ أَبِی سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ یُونُسَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُم‏ ْ... فَقَال‏... فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فِی عَلِیٍّ: مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاه‏.[2]

این حدیث در واقع دارای دو سند است:

سند اول: علی بن إبراهیم عن محمد بن عیسى عن یونس عن ابن مسکان عن أبی بصیر

این سند در کافی  بارها تکرار شده است. بعید نیست بلکه به واقع بسی نزدیک است که اصل این حدیث در کتاب ابن مسکان باشد ریرا وی کتابی در امامت[3] دارد و چون کتابهای ابو بصیر اسدی یوم و لیلة[4] و مناسک حج است[5] بنابراین می توان حدس زد که اصل این حدیث در کتاب عبد الله بن مسکان بوده است.

سند دوم: علی بن محمد عن سهل بن زیاد أبی سعید عن محمد بن عیسى عن یونس عن ابن مسکان عن أبی بصیر

مشابه آنچه در سند اول گفتیم اینجا هم تکرار می شود. نتیجه دیگری که در اینجا مهم است اینکه کلینی دو طریق به کتاب فی الإمامة عبدالله بن مسکان داشته است.



[1].الکافی، ج‏1، ص420.

[2].الکافی، ج‏1، ص286، بَابُ مَا نَصَّ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ رَسُولُهُ عَلَى الْأَئِمَّةِ (علیهم السلام) وَاحِداً فَوَاحِداً.

[3]. رجال‏النجاشی، ص214.

[4]. رجال‏النجاشی ص441.

[5]. فهرست‏الطوسی ص504


 

1.       مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ وَ غَیْرُهُ عَنْ سَهْلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى وَ مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى وَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ جَمِیعاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ وَ عَبْدِ الْکَرِیمِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ عَبْدِ الْحَمِیدِ بْنِ أَبِی الدَّیْلَمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَال‏: ... فَقَالَ (صلی الله علیه و آله) مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاه‏.[1]

 

مجموع این اسناد به هشت عدد می رسد و احتمالاً اصل این حدیث در کتاب محمد بن سنان بوده است زیرا محمد بن الحسین بن ابی الخطاب که در اینجا از محمد بن سنان روایت می کند راوی کتاب محمد بن سنان است.[2]

2.       حدیث سوم هم در همین حدیث امام صادق علیه السلام است بنابراین سند هر دو یکی است.[3]

3.       حدیث چهارم نیز در همین حدیث است بنابراین سند یکی است.[4]

4.       الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أُورَمَةَ وَ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ کَثِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) :...قَالَ النَّبِیُّ (صلی الله علیه و آله) مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِیٌّ مَوْلَاه‏.[5]

این روایت دو سند دارد. به حدس قوی اصل این روایت از کتاب عبدالرحمان بن کثیر یا علی بن حسان است. دلیل بر اینکه این روایت در کتاب عبدالرحمن بن کثیر بوده این است که علی بن حسان راوی کتاب عموی خود عبدالرحمان بن کثیر است.[6] در کتاب کافی 33 بار علی بن حسان از عبدالرحمان روایت کرده است. البته احتمال دارد که این روایت در کتاب علی بن حسان باشد زیرا شیخ طوسی طریق به کتاب علی بن حسان را چنین ذکر می کند:

 « له کتاب. أخبرنا ابن أبی جید عن ابن الولید عن الصفار و الحسن بن متیل جمیعا عن الحسن بن علی الکوفی عن علی بن حسان الهاشمی عن عمه عبد الرحمن بن کثیر.»[7]

و این نشان می دهد که علی بن حسان تمامی روایات خود را از عمویش گرفته است هر چند امکان دارد احادیث را شفاهی شنیده باشد و از خود کتاب نگرفته باشد. البته این بحث جای تأمل بیشتری دارد.

5.       سَهْلُ بْنُ زِیَادٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) هَلْ لِلْمُسْلِمِینَ عِیدٌ غَیْرَ یَوْمِ الْجُمُعَةِ وَ الْأَضْحَى وَ الْفِطْرِ قَالَ نَعَمْ أَعْظَمُهَا حُرْمَةً قُلْتُ وَ أَیُّ عِیدٍ هُوَ جُعِلْتُ فِدَاکَ قَالَ الْیَوْمُ الَّذِی نَصَبَ فِیهِ- رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) وَ قَالَ مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ قُلْتُ وَ أَیُّ یَوْمٍ هُوَ قَالَ وَ مَا تَصْنَعُ بِالْیَوْمِ إِنَّ السَّنَةَ تَدُورُ وَ لَکِنَّهُ یَوْمُ ثَمَانِیَةَ عَشَرَ مِنْ ذِی الْحِجَّةِ فَقُلْتُ وَ مَا یَنْبَغِی لَنَا أَنْ نَفْعَلَ فِی ذَلِکَ الْیَوْمِ قَالَ تَذْکُرُونَ اللَّهَ عَزَّ ذِکْرُهُ فِیهِ بِالصِّیَامِ وَ الْعِبَادَةِ وَ الذِّکْرِ- لِمُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله)  أَوْصَى أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) أَنْ یَتَّخِذَ ذَلِکَ الْیَوْمَ عِیداً وَ کَذَلِکَ کَانَتِ الْأَنْبِیَاءُ (علیهم السلام) تَفْعَلُ کَانُوا یُوصُونَ أَوْصِیَاءَهُمْ بِذَلِکَ فَیَتَّخِذُونَهُ عِیداً[8]

ممکن است این روایت در کتاب عبدالرحمن بن سالم بوده است زیرا وی صاحب کتابی بوده است که نجاشی از آن خبر داده و طریق خود به این کتاب را ذکر کرده است[9] هر چند سهل بن زیاد نیز صاحب کتاب است[10] و ممکن است این روایت را در کتاب خود وارد کرده باشد و کلینی از آن گرفته باشد. البته این احتمال در موارد دیگر هم مطرح است اما در آن موارد به قرینه تکرار اسناد می توان این احتمال را تضعیف کرد.

 

6.       مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ الْحَجَّالِ عَنْ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ حَسَّانَ الْجَمَّالِ قَالَ حَمَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) مِنَ الْمَدِینَةِ إِلَى مَکَّةَ فَلَمَّا انْتَهَیْنَا إِلَى مَسْجِدِ الْغَدِیرِ نَظَرَ إِلَى مَیْسَرَةِ الْمَسْجِدِ فَقَالَ ذَلِکَ مَوْضِعُ قَدَمِ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) حَیْثُ قَالَ: مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاه‏ ... .[11]

از حجال تا حسان سندی که این گونه تکرار شده باشد نیافتیم از این رو ممکن است اصل این روایت در کتاب محمد بن الحسین بن ابی الخطاب باشد.

7.       مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ مَعْمَرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ عُکَایَةَ التَّمِیمِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ النَّضْرِ الْفِهْرِیِّ عَنْ أَبِی عَمْرٍو الْأَوْزَاعِیِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ یَزِیدَ قَالَ دَخَلْتُ عَلَى أَبِی جَعْفَرٍ (علیه السلام) فَقُلْتُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَدْ أَرْمَضَنِی اخْتِلَافُ الشِّیعَةِ فِی مَذَاهِبِهَا فَقَالَ یَا جَابِرُ أَ لَمْ أَقِفْکَ عَلَى مَعْنَى اخْتِلَافِهِمْ مِنْ أَیْنَ اخْتَلَفُوا وَ مِنْ أَیِّ جِهَةٍ تَفَرَّقُوا قُلْتُ بَلَى یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَال‏: ... إِنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) خَطَبَ النَّاسَ بِالْمَدِینَةِ بَعْدَ سَبْعَةِ أَیَّامٍ مِنْ وَفَاةِ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) وَ ذَلِکَ حِینَ فَرَغَ مِنْ جَمْعِ الْقُرْآنِ وَ تَأْلِیفِهِ فَقَال‏... فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) إِلَى حَجَّةِ الْوَدَاعِ ثُمَّ صَارَ إِلَى غَدِیرِ خُمٍّ فَأَمَرَ فَأُصْلِحَ لَهُ شِبْهُ الْمِنْبَرِ ثُمَّ عَلَاهُ وَ أَخَذَ بِعَضُدِی حَتَّى رُئِیَ بَیَاضُ إِبْطَیْهِ رَافِعاً صَوْتَهُ قَائِلًا فِی مَحْفِلِهِ مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاه‏... .[12]

جابر بن یزید صاحب کتاب است و عمرو بن شمر راوی آن است.[13] خود عمرو بن شمر نیز دارای کتاب است.[14] اوزاعی[15]، فِهری[16] و تمیمی[17] ظاهراً صاحب کتاب نیستند و فقط راوی هستند. اما محمد بن علی بن معمر کتابی به نام قرب الاسناد دارد[18] که این روایت هیچ نسبتی با موضوع کتاب ندارد زیرا سند آن عالی نیست و تا امام 5 واسطه فاصله دارد، پس بعید نیست این روایت از کتاب جابر یا عمرو بن شمر باشد.

البته در اینجا تذکر این نکته خالی از لطف نیست که کلینی ، سه بار از محمد بن علی بن معمر روایت کرده و هر سه بار هم خطبه های امیر المؤمنین ( علیه السلام) است.[19]

 



[1].الکافی، ج‏1، ص 293، بَابُ الْإِشَارَةِ وَ النَّصِّ عَلَى أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام)

[2]. رک: فهرست‏الطوسی، ص406؛ رجال‏النجاشی،ص328.

[3]. رک: الکافی، ج‏1، ص 295.

[4]. رک: الکافی، ج‏1، ص 296.

[5]. الکافی،ج‏1، ص420، باب بَابٌ فِیهِ نُکَتٌ وَ نُتَفٌ مِنَ التَّنْزِیلِ فِی الْوَلَایَة.

[6]. رجال‏النجاشی، ص234؛ فهرست‏الطوسی، ص311.

[7]. فهرست‏الطوسی، ص286.

[8]. الکافی، ج‏4، ص149، بَابُ صِیَامِ التَّرْغِیب‏.

[9]. رجال‏النجاشی، ص237.

[10]. رجال‏النجاشی، ص185.

[11]. الکافی، ج‏4، ص566، بَابُ مَسْجِدِ غَدِیرِ خُم‏.

[12]. الکافی،ج‏8، ص 18، خُطْبَةٌ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) وَ هِیَ خُطْبَةُ الْوَسِیلَة.

[13]. رجال‏النجاشی، ص128.

[14].فهرست‏الطوسی، ص320.

[15]. وی نیز صرفاً راوی است. رک: رجال‏الطوسی،أصحاب‏أبی‏عبدالله علیه السلام،باب‏العین، ص236.

[16]. نام وی در کتابهای رجال نیامده است. 

[17]. نام وی در کتابهای رجال نیامده است.

[18]. فهرست‏الطوسی،ص536.

[19]. الکافی، ج4، ص49؛ و ج8، ص18؛ و ص31.