سراپرده نور

آشنایی با الکافی مهم ترین کتاب حدیثی شیعه اثر دانشمند فرزانه ثقة الاسلام محمد بن یعقوب کلینی

حواشی شیخ بهاء الدین عاملی بر کافی
ساعت ٢:٠٩ ‎ب.ظ روز چهارشنبه ۸ اردیبهشت ۱۳۸٩   کلمات کلیدی: الکافی ،شیخ بهایی ،حواشی ،العقل و الجهل

حواشی شیخ بهاء الدین عاملی بر  کتاب التوحید اصول کافی در تیرماه سال 88 در همین وبلاگ منتشر شد. با گذشت زمان به حواشی دیگری دست یافتیم که به اهل فضل تقدیم می­شود.

نسخه ای از الکافی در کتابخانه ملی به شمار 714/ع با بلاغ شیخ بهایی و دو اِنها از وی وجود دارد. در این نسخه در کتاب العقل و الجهل چند حاشیه از شیخ بهایی با رمز « ب هـ سلمه الله» آمده است. همین حواشی در برخی شروح و حواشی الکافی نیز وجود داشت؛ اما اهمیت این نسخه با توجه به قرائت آن بر شیخ بهایی قابل توجه است. از آنجا که این چند حاشیه مربوط به کتاب العقل بود ما یک حاشیۀ دیگر را از شیخ که مربوط به حدیث  29 بود و مجذوب تبریزی آن را نقل کرده بود، در پایان ذکر کردیم.


[کتاب العقل و الجهل ، ح14]

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِی بْنِ حَدِیدٍ عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ‏

قَالَ کُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) وَ عِنْدَهُ جَمَاعَةٌ مِنْ مَوَالِیهِ فَجَرَى ذِکْرُ الْعَقْلِ وَ الْجَهْلِ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام)اعْرِفُوا الْعَقْلَ وَ جُنْدَهُ وَ الْجَهْلَ وَ جُنْدَهُ تَهْتَدُوا قَالَ سَمَاعَةُ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ لَا نَعْرِفُ إِلَّا مَا عَرَّفْتَنَا فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام)إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ الْعَقْلَ وَ هُوَ أَوَّلُ خَلْقٍ مِنَ الرُّوحَانِیینَ عَنْ یمِینِ الْعَرْشِ مِنْ نُورِهِ فَقَالَ لَهُ أَدْبِرْ فَأَدْبَرَ ثُمَّ قَالَ لَهُ أَقْبِلْ فَأَقْبَلَ فَقَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى خَلَقْتُکَ خَلْقاً عَظِیماً وَ کَرَّمْتُکَ عَلَى جَمِیعِ خَلْقِی قَالَ ثُمَّ خَلَقَ الْجَهْلَ مِنَ الْبَحْرِ الْأُجَاجِ ظُلْمَانِیاً فَقَالَ لَهُ أَدْبِرْ فَأَدْبَرَ ثُمَّ قَالَ لَهُ أَقْبِلْ فَلَمْ یقْبِلْ فَقَالَ لَهُ اسْتَکْبَرْتَ فَلَعَنَهُ ثُمَّ جَعَلَ لِلْعَقْلِ خَمْسَةً وَ سَبْعِینَ جُنْداً فَلَمَّا رَأَى الْجَهْلُ مَا أَکْرَمَ اللَّهُ بِهِ الْعَقْلَ وَ مَا أَعْطَاهُ أَضْمَرَ لَهُ الْعَدَاوَةَ فَقَالَ الْجَهْلُ یا رَبِّ هَذَا خَلْقٌ مِثْلِی خَلَقْتَهُ وَ کَرَّمْتَهُ وَ قَوَّیتَهُ وَ أَنَا ضِدُّهُ وَ لَا قُوَّةَ لِی بِهِ فَأَعْطِنِی مِنَ الْجُنْدِ مِثْلَ مَا أَعْطَیتَهُ فَقَالَ نَعَمْ فَإِنْ عَصَیتَ بَعْدَ ذَلِکَ أَخْرَجْتُکَ وَ جُنْدَکَ مِنْ رَحْمَتِی قَالَ قَدْ رَضِیتُ فَأَعْطَاهُ خَمْسَةً وَ سَبْعِینَ جُنْداً فَکَانَ مِمَّا أَعْطَى الْعَقْلَ مِنَ الْخَمْسَةِ وَ السَّبْعِین‏

[1] المذکور هنا ثمانیة و سبعون و لعلّ الثلاثة الزّایدة إحدى فقرتی الرّجاء و الطمع و إحدى فقرتی الفهم و إحدى فقرتی السلامة و العافیة، فجمع النّاسخون بین البدلین غافلین عن البدلیة کما ذکرناه[1] عند ذکر الطمع و الیأس.[2]

 

الطَّمَعُ وَ ضِدَّهُ الْیأْس‏

[2] ذکر الطمع وضدّه تکرار لذکر الرجاء وضدّه، ولا یمکن توجیهه لإرادة الطمع من الخلق والیأس منهم لذمّ الطمع منهم ومدح الیأس، فکیف یجعل الأوّل من جنود العقل والثانی من جنود الجهل، فکان ینبغی أن یقال: والیأس وضدّه الطمع، والظاهر أنّ هذه النسخة کانت فی بعض النسخ بدل اُختها، فرآها بعض الناظرین فجمع بینهما، والصواب عدم الجمع بین الاُختین.[3]

 

الْفَهْمُ وَ ضِدَّهُ الْحُمْق‏

[3] سیأتی« الْفَهْمُ وَ ضِدَّهُ الْغَبَاوَة» و فی القاموس[4] فی فصل القاف اقهم فی الشیء أغمض [و] عنه [کرهه].[5]

 

السَّلَامَةُ وَ ضِدَّهَا الْبَلَاء

[4] لعلّ المراد سلامه الناس  منه کما ورد فی الحدیث «  المسلم من سَلِمَ المسلمون من لسانه و یده‏»[6] و یراد بالبلاء ابتلاء الناس به وإلا فالبلاء موکّل بالأنبیاء ثمّ الأولیاء ثمّ الأمثل فالأمثل.[7]

 

الْعَافِیةُ وَ ضِدَّهَا الْبَلَاء

[5] تقدّم السلامة و ضدها البلاء فینبغی حمل إحدی الاُختین علی ما حملنا علیه فقرتی الطمع و الرجاء کما مرّ.[8]

 

 

[کتاب العقل و الجهل، ح 29]

بَعْضُ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ عَنْ مُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ یا مُفَضَّلُ لَا یفْلِحُ مَنْ لَا یعْقِلُ وَ لَا یعْقِلُ مَنْ لَا یعْلَمُ وَ سَوْفَ ینْجُبُ مَنْ یفْهَمُ وَ یظْفَرُ مَنْ یحْلُمُ وَ الْعِلْمُ جُنَّةٌ وَ الصِّدْقُ عِزٌّ وَ الْجَهْلُ ذُلٌّ وَ الْفَهْمُ مَجْدٌ وَ الْجُودُ نُجْحٌ وَ حُسْنُ الْخُلُقِ مَجْلَبَةٌ لِلْمَوَدَّةِ وَ الْعَالِمُ بِزَمَانِهِ لَا تَهْجُمُ عَلَیهِ اللَّوَابِسُ وَ الْحَزْمُ مَسَاءَةُ الظَّنِّ وَ بَینَ الْمَرْءِ وَ الْحِکْمَةِ نِعْمَةُ الْعَالِمِ وَ الْجَاهِلُ شَقِی بَینَهُمَا

« وَ بَینَ الْمَرْءِ وَ الْحِکْمَةِ نِعْمَةُ» مبتدأ و خبر و «النعمه» بمعنی ما یتنعّم به.

[6] و قوله « الْعَالِمِ وَ الْجَاهِلُ شَقِی بَینَهُمَا» کلام آخر مبتدأ و خبر «الشقی» بمعنی التعبان کما فی قوله (وَ یتَجَنَّبُهَا الْأَشْقَى)[9]

و حاصل المعنی: أنّ بین المرء و الحکمة نعمة، و الجاهل بین هذه النعمة و الحکمة فی تعب؛ لأنّ العالم یمیل إلی النعمة و هو من الحرمان عن الحکمة فی ألم و تعب، و الجاهل یمیل إلی النعمة و هو من الحرمان عن الحکمة فی کلفة و نصب.[10]



[1]. کذا

[2].  نسخه شماره  714/ع، ص12، کتابخانه ملی؛ الشافی، ج1، ص255؛ شرح الکافی للمازندرانی، ج1، ص286؛ و راجع: صافی، ج1، ص242.

[3]. نسخه شماره  714/ع، ص12، کتابخانه ملی؛ الشافی، ج2، ص256؛ شرح الکافی للمازندرانی، ج1، ص270؛ الهدایا، ج1، 251.

[4]. القاموس المحیط، ص1487.

[5]. نسخه شماره  714/ع، ص12، کتابخانه ملی؛ و راجع: صافی، ج1، ص241.

[6]. الکافی، ج2، ص233، ح12.

[7] . اجیب هن هذا الایراد بأنّ البلاء مع صحّة الایمان هو السلام بمنی الأمنیة من الآفات الدینیة. الهدایا، ج1، 256

[8]. نسخه شماره  714/ع، ص12، کتابخانه ملی؛ و راجع: شرح الکافی للمازندرانی، ج1، ص359؛ و صافی، ج1، ص242.

[9]. الاعلی:11.

[10]. الهدایا، ج1، ص293