سراپرده نور

آشنایی با الکافی مهم ترین کتاب حدیثی شیعه اثر دانشمند فرزانه ثقة الاسلام محمد بن یعقوب کلینی

تنویر الایمان
ساعت ٩:٥٠ ‎ب.ظ روز دوشنبه ٢ آذر ۱۳۸۸   کلمات کلیدی: کلینی ،تنویر الایمان ،شهادت ثالثه ،اذان

تنویر الایمان منسوب به کلینی

تنویر الإیمان کتابی است که به شیخ محمد بن یعقوب کلینی نسبت داده شده است.


برای اولین بار حاج حسن علی صاحب، اهل لکهنو که اخباری نیز بود از این کتاب، حدیث اذان و اقامه را نقل کرده و برای علی بن اسماعیل بن زین­العابدین حسینی سنجانی که وی نیز  ساکن نجف و اخباری است فرستاده است هر چند سنجابی نقل از تنویر الإیمان را در کربلا نوشته است چنانکه از انجام نسخۀ الفصول المهمّه که پیش از این نقل قرار گرفته، همین مطلب استفاده می­شود.

حاج حسن علی صاحب هم بنا بر آنچه در این نسخه آمده، از از واسطه یا واسطه­هایی نامعلوم از سید حسن خراز بحرینی که وی نیز ناشناخته است، نقل کرده است.

تنها متن شناخته شده از این کتاب حدیث اذان و اقامه همراه با ذکر شهادت ثالثه است که در مجموعه­ای در کتابخانه مسجد اعظم قم نگهداری می­شود. تاریخ کتابت دو کتاب قبل و بعد این نقل ؛یعنی الفصول المهمّه و  زاد السالک بنابه نقل فهرست نگار 1249 هـ است[1]؛ اما ظاهراً اشتباهی رخ داده است؛ چرا که پایان کتابت الفصول المهمّه بنابر آنچه در نسخه آمده 1293هـ است؛ اما نسخۀ زاد السالک در دسترس ما نبود تا به تاریخ کتابت آن دست یابیم ولی بنابه نقل آقا بزرگ تاریخ کتابت زاد السالک که ایشان از آن زاد السالکین نام می­برد به خط سنجابی در 1297هـ نوشته شده و وی نسخۀ آن را دیده است.[2] بنابراین می­توان نتیجه گرفت که حدیث اذان و اقامه که از تنویر الإیمان نقل شده در دهۀ آخر قرن سیزدهم کتابت شده است.

حدیث وجود شهادت ثالثه در اذان و اقامه را برای اولین بار علی محمد فتح الدین حنفی (م 1365هـ) که حنفی مذهب بوده و به تشیع گروید[3] در فلک النجاة فی الإمامة والصلاة[4] که آن را در 1341هـ نوشته بود، از تنویر الإیمان نقل کرد.

تاکنون گزارش دیگری از این کتاب در دست نیست جز آنچه آیت الله شیخ محمد سند پس از نقل مطلب حنفی دربارۀ این حدیث در فلک النجاة،  از برخی فضلا نقل می­کند که نسخه­ای از این کتاب در پاکستان و در برخی کتابخانه­های عامه[5] وجود دارد.[6]

پس می­توان نتیجه گرفت که انتساب چنین کتابی به کلینی، بسیار مشکل است؛ چرا که هیچ یک از قدما  چنین کتابی را گزارش نکرده­اند.

دربارۀ متن این روایت نیز باید گفت تنها چیزی که در این روایت منفرداست، شهادت ثالثه است؛ ولی وجود شهادت ثالثه در برخی روایات در زمان شیخ صدوق از وجود این روایات در آن زمان حکایت دارد هر چند شیخ صدوق این روایات را جعلی دانسته است؛[7] اما برخی محققان با بررسی دقیق این موضوع چنین نظری را نپذیرفته و با دلایل متقن آن را رد کرده­اند.[8]

حاج حسن­علی صاحب

حاج­ حسن­علی صاحب اولین عالمی است که از تنویر الإیمان خبر داده است. از تاریخ وفات وی اطلاع دقیقی در دست نیست؛ اما از آنجا که فرزند وی سید محمد مرتضی متوفای 1337هـ است[9] می­توان حدس زد که وی در اوایل قرن چهاردهم وفات کرده است.

وی عالمی فاضل و محدثی فقیه و از ابزرگان اخبری لکهنو بود قبل از سال 1261هـ به زیارت خانۀ خدا رهسپار شد و از محضر عالمان عرب و عجم بهره برد. او در لکهنو در باغ شیخ گهاسی وزیر گنج سکونت داشت و با نواب جعفر حسین خان بن نواب کلب علیخان رابطه داشت. او به اردو و فارسی شعر می­سرود و جعفری تخلص می­کرد.[10]

آقابزرگ از چهار اثر وی یاد می­کند:

1.       أحکام الأئمة فی أحوال الحجة و القیامه، این کتاب چاپ شده است.[11]

2.       تحفه العوام‏ رساله­ای است عملیه در دو جزء که به زبان اردوست و در سال 1260هـ چاپ شده است.[12]

3.       تحفه العوام‏ فی الأدعیة و الزیارات، این کتاب نیز به چاپ رسیده است.[13]

4.       تحفه جعفری که مثنوی­ای است طویل به زبان اردو دربارۀ حیات معصومان (علیهم السلام) و برخی معجزات امیر­المؤمنین (علیه السلام).[14]در سال 1362 هـ چاپ شده است.[15]

 

سخنی در باب حدیث اذان و اقامه

این حدیث با تفاوتهایی که به اصل معنا ضرری نمی­رساند در دو کتاب شیخ صدوق؛ یعنی معانی الأخبار[16] و توحید[17] آمده است. نیز در جامع‏الأخبار[18]  بسی خلاصه­تر آمده است؛ اما در حدیث تنویر الإیمان و جامع الأخبار، امیر المؤمنین (علیه السلام) معنای اذان را از رسول الله (صلی الله علیه و آله) می­پرسند و در نقل شیخ صدوق امام حسین (علیه­السلام) معانی اذان را از امیر المؤمنین (علیه السلام) روایت می­کنند و دیگر آنکه شهادت ثالثه در هیچ از روایات جامع الأخبار و معانی الأخبار و توحید شیخ صدوق، وجود ندارد.

نکتۀ دیگر اینکه روایت جامع الأخبار مرسل است ولی روایت شیخ صدوق در توحید و معانی الأخبار دارای سند است و سند هر دو یکی است.

باید یادآور شد که در سند شیخ صدوق، کلینی یا حتی یکی از روایان کلینی نیز وجود ندارد.

 

 

بسم الله الرحمن الرحیم

حدیث الأذان و الإقامة ارسله حاج حسن علی صاحب، الأخباری المذهب ساکن بلدة لکنهو[19] نقلاً من کتاب تنویر الإیمان للکلینی (رحمه الله)

قال: و قد نقل من عند السید حسن الخراز البحرینی فقط و هو هذا:

محمد بن یحیی عن أحمد بن محمد بن أبی­نصر عن أبی­الحسن الرضا (علیه السلام) عن أبیه عن آبائه عن أمیر­المؤمنین (علیه السلام) عن رسول الله (صلی الله علیه و آله) أنّه قال:

لمّا أسری بی إلی السماء السادسة نزل ملک من السماء السابعة لم ینزل قبل ذلک الیوم قطّ فقال: الله أکبر الله أکبر. فقلت: کذلک الله ربی عزّ و جلّ حتّی فرغ من الأذان. فقال أمیر المؤمنین (علیه السلام): جعلت فداک یا رسول الله لأی شیء قال المؤذّن الله أکبر أربعاً و الباقی مثنی مثنی فبکی رسول الله (صلی الله علیه و آله) و بکینا لبکائه. ثمّ قال: أ تدری ما قال؟ قلت: الله و رسوله أعلم. قال:

 إنّ قول المؤذّن الله أکبر أوّلاً یقع علی قدمه و أزلیته و ابدیته و علمه و قوّته و قدرته و حلمه و کرمه و جوده و عطائه و کبریائه و إذا قال المؤذّن الله اکبر ثانیاً فإنّه یقول الله الذی له الخلق و الأمر بمشیئته کان الخلق و منه کلّ شیء و إلیه یرجع الخلق و هو الأوّل قبل کلّ شیء لم یزل و الآخر بعد کلّ شیء لا یزال و الظاهر فوق کلّ شیء لا یدرک و الباطن دون کلّ شیء لا یحدّ وهو الباقی و کلّ شی‏ء دونه فانٍ فالله علیم خبیر و علمه بما کان کعلمه بما یکون قبل أن یکون و إذا قال الله أکبر ثالثاً فیقول هو القادر علی کلّ شیء یقدر علی ما یشاء القوی بقدرته المقتدر علی خلقه القوی بذاته قدرته قائمة علی الأشیاء کلّها إذا قضى‏ أمراً فإنّمایقول له ﴿کن فیکون[20]‏ و إذا قال الله أکبر رابعاً فیقول إنّه یحلم کأنّه لا یعلم‏ و یصفح کأنّه لا یرى‏ و یغفر کأنّه لا یعصی لا یعجّل بالعقوبة کرماً و تصفّحاً و إنّه جواد جزیل العطاء کریم الفعال‏ فهو أکبر من أن یدرک کنهه و وصفه و کیفیته کأنّه یقول الله أجلّ من أن یدرک الواصفون قدر صفته الّذی هو موصوف به وإنّما یصفه الواصفون صفته علوّاً کبیراً فاللّه أعلى و أجلّ و هو الغنی عن عباده لا حاجة به إلى أعمال خلقه‏ّّّّّّّ

وأمّا قوله أشهد أن لا إله إلّا الله فإعلام بأنّ الشّهادة لا تجوز إلّا بمعرفة من القلب کأنّه یقول اعلم أنّه لا معبود إلّا اللّه عزّ و جلّ و أنّ کلّ معبود باطل سوى اللّه عزّ و جلّ و أقرّ بلسانی بما فی قلبی من العلم بأنّه لا إله إلّا هو اللّه و أشهد أن لا ملجأ من اللّه إلّا إلیه و لا منجى من شرّ کلّ ذی شرٍّ و فتنة کلّ ذی فتنةٍ إلّا باللّه‏  و فی مرّة الثّانیة أشهد أن لا إله إلّا اللّه معناه أشهد أن لا هادی لی إلّا اللّه‏  و لا دلیل لی إلّا اللّه‏  أشهد سکان السّماوات و سکان الأرض و ما فیهنّ من الملائکة و النّاس أجمعین و ما فیهنّ من الجبال‏ و الأشجار و الدوابّ و الوحوش و کلّ رطب و یابس بأنّی أشهد أن لا خالق إلّا اللّه و لا رزّاق و لا معبود و لا ضارّ ولا نافع و لا قابض و لا باسط و لا معطی و لا مانع و لا ناصح‏  و لا کافی ولا شافی و لا مقدّم و لا مؤخّر إلّا اللّه له الخلق و الأمر و بیده الخیر کلّه تبارک اللّه ربّ العالمین‏

وأمّا قوله أشهد أنّ محمّداً رسول اللّه‏ فإنّه یدلّ علی أنّه یشهد بأنّه لا إله إلّا هو و أنّ محمّداً رسول الله عبده و رسوله و نبیه و صفیه و نجیبه أرسله إلى کافّة الناس أجمعین بالهدى‏ و دین الحقّ لیظهره على الدّین کلّه و لو کره المشرکون و أشهد من فی السّماوات و الأرض و النّبیین و المرسلین و الملائکة و النّاس أجمعین‏ و أنّ محمّداً سید الأوّلین و الآخرین‏ و فی المرّة الثّانیة أشهد أنّ محمّداً رسول اللّه یقول لا حاجة لأحد إلى أحد إلّا إلى اللّه‏ الواحد القهّار الغنی عن عباده و الخلائق أجمعین و أنّه أرسل محمّداً إلى کافّة الخلق  بشیراً و نذیراً و داعیاً إلى اللّه بإذنه و سراجاً منیراً فمن أنکره و جحده و لم یؤمن به أدخله اللّه عزّ و جلّ نار جهنّم خالداً مخلّداً لا ینفک عنها أبداً

و أمّا قوله أشهد أنّ أمیر المؤمنین و إمام المتّقین علیاً ولی الله فکأنّه یقول قالت الملائکة قد تمّ علیکم یا أمّة  محمّد، ما بعث الله رسوله إلّا لیظهر نصره فعلیکم بعلی بن أبی­طالب فلا تضیعوا فإنّه إمامکم و عماد دینکم القیم و لا یقبل الله عمل عبد إلّا به فتعاهدوه یغفر الله لکم ذنوبکم و یکفّر عنکم سیئاتکم و لا تتولّوا عنه و فی المرّة الثانیة أشهد أنّ أمیر­المؤمنین و إمام المتّقین علیاً ولی الله فیقول یا عباد­الله لا تغفلوا عن ذمّة الله و ذمّة رسوله المصطفی یا معشر الناس إنّی قد أخبرتکم بما لا یتمّ دینکم و لا یستکمل إیمانکم و لا أذانکم و لا إقامتکم و لا صلاتکم و صومکم و حجّکم و لا خمسکم و لا زکاتکم و لا مبدؤکم و لا معادکم إلّا به و قد أظهر الله لکم فتمسّکوا به فإنّه حجّة الله علیکم بعد الرسول و إنّه حبل ممدود من الله إلیکم فاعتصموا بحبل الله جمیعاً و لا تفرّقوا ألا إنّه لا انقطاع له أبداً و لا تنازعوا و لا تخلفوا بعد ما جاءکم العلم بغیاً بینکم و عدواناً و لا تعتدوا حدود الله  ﴿و من یتعدّ حدود اللّه فقد ظلم نفسه[21]  ﴿و ما للظّالمین من أنصارٍ[22]

وأمّا قوله حی على الصّلاة فإنّه یقول یا أمّة أحمد قد حضرتکم الصلاة فتهیئوا و تفرّغوا لها و دعوا عنکم شغل الدنی ﴿و سارعوا إلى‏ مغفرةٍ من ربّکم[23] و دعوة الهکم فإنّه ملک کریم‏ ذو المجد و الطول لا إله غیره  و قد أذن لنا معاشر المسلمین بالدخول‏ بحضرته بالصلاة و التقدّم له بذلک و قوله حی على الصّلاة ثانیاً فإنّه یقول  قوموا إلى مناجاة ربّکم و عرض حاجاتکم على ربّکم و توسّلوا إلیه بکلامه و تشفّعوا به و أکثروا الذّکر و القنوت و الرکوع و السجود و الخضوع و الخشوع و ارفعوا إلیه حوائجکم فقد أذن لنا فی ذلک‏ فلا تنکّبوا علی الطریق

 وأمّا قوله حی على الفلاح فإنّه یقول‏ یا أمّة أحمد قد فتح الله لکم لا علیکم أبواب الرحمة فقوموا و خذوا نصیبکم من الرحمة تربحوا الدنیا و الآخرة  أقبلوا إلى بقاء لا فناء معه و نجاة لا هلاک معها و تعالوا إلى حیاة لا موت معها  و إلى نعیم لا نفاد معها و إلى ملک لا زوال له  و إلى سرور لا حزن معه و إلى أنس لا وحشة معه و إلى نور لا ظلمة معه و إلى سعة لا ضیق معها و إلى بهجة لا انقطاع لها و إلى غنًى لا فاقة معه و إلى صحّة لا سقم معها و إلى عزٍّ لا ذلّ معه و إلى قوّة لا ضعف معها و إلى کرامة یا لها من کرامة لا خذلان بعدها و فی المرّة الثانیة حی علی الفلاح  فإنّه یقول سابقوا إلى ما دعوتکم إلیه و إلى جزیل الکرامة و عظیم المنّة و سنی النّعمة و الفوز العظیم و نعیم الأبدی فی جوار محمّدٍ  ﴿فی‏ مقعد صدقٍ عند ملیکٍ مقتدرٍ[24]

وأمّا قوله حی علی خیر العمل فإنّه یقول هلمّوا إلی ولایة محمّد و وصیه و ذرّیته فإنّه خیر العمل و مرّةً ثانیةٌ حی علی خیر العمل یدلّ علی أنّه یقول یا عباد الله هلمّوا و سارعوا إلی برّ فاطمة و ولدها

و قوله الله أکبر  فإنّه یقول اللّه أعلى و أجلّ من أن یعلم أحد من خلقه ما عنده من الکرامة بعبد أطاعه‏ و أجابه  أمره و عبده‏ و عرف وعیده  اشتغل به‏ تعالی و بذکره و أحبّه و أنس به و اطمأنّ إلیه و وثق به و خافه و رجاه و اشتاق إلیه و وافقه فی حکمه و قضائه‏ و رضائه  فی المرّة الثّانیة اللّه أکبر فإنّه یقول اللّه أکبر و أعلى و أجلّ من أن یعلم أحد مبلغ کرامته لأولیائه و عقوبته لأعدائه و مبلغ عفوه و غفرانه و نعمه  لمن و أجاب رسوله و مبلغ عذابه و نکاله و لمن أنکره و جحده‏

و أمّا قوله لا إله إلّا اللّه فإنّه یقول للّه الحجّة البالغة علیهم بالرسول و الرسالة و البیان و الدعوة و هو أجلّ من أن یکون لأحد منهم علیه حجّة فمن أجابه فله النّور و الکرامة و من أنکره‏ و جحده  فإنّ اللّه غنی عن العالمین و هو أسرع الحاسبین‏ و فی المرّة الثانیة لا إله إلّا الله  فإنّه یقول یا أیها الناس اعلموا أنّی قد جعلت أمانة سبع سماوات و سبع أرضین فی أعناقکم فإن شئتم فاقبلوا و إن شئتم فادبروا فمن أجابنی فقد ربح و من لم یجبنی فلا یضرّنی

ثمّ قال رسول الله (صلی الله علیه و آله):

و فی الإقامة هذا مثنی مثنی إلّا أنّه یقول قامت الصلاة مرّتین بعد حی علی خیر العمل و یسقط تکبیرتین من الأوّل

 و معنی قوله ذلک أنّه حان وقت الزّیارة و المناجاة و قضاء الحوائج و درک المنى و الوصول إلى اللّه عزّ و جلّ و إلى کرمه و عفوه و رضوانه و غفرانه و فی المرّة الثانیة آنّه یقول یا عبادالله تهیئوا إلی إطفاء نیرانکم التی أوقدتموها علی ظهورکم بذنوبکم فإنّه قد حضرتکم الصلاة فاسعوا إلی ذکر الله و لا تغفلوا عنّا بدنیاکم الفانیة إنّی قد أخبرتکم و أقمت علیکم حجّتی عند الله عزّ و جلّ فتعالوا إلی طاعة الله و خذوا سهمکم من رحمة الله و برکاته و رضوانه و اعلموا أنّ الصلاة إنّما هی أفضل الأعمال و أزکاها و قد افترضها الله علی جمیع عباده ثمّ قال یا علی هذا الأذان و الإقامة نور فمن أجابنی نجی و من تخلفنی فیهما تفطری و تردی و کنت له خصماً بین یدی الله عزّ و جلّ یوم القیامة و من کنت له خصماً فما أسوأ حاله



[1]. فهرست نسخه­های خطی کتابخانه مسجد اعظم قم، ص633.

[2]. الذریعه، ج‏12، ص2.

[3].الذریعه، ج‏16، ص314.

[4]. فلک النجاة فی الإمامة والصلاة، ص295.

[5]. البته در کتاب «مکاتب العامة» آمده است که ظاهراً اشتباه است و بایستی «مکتبات العامه» باشد.

[6] . الشهادة الثالثه، ص427.

[7]. کتاب من‏لایحضره‏الفقیه ج1، ص290.

[8]. رک: الشهادة الثالثه اثر شیخ محمد سند؛ و الشهادة بالولایة فی الأذان از سید علی حسینی میلانی.

[9]. الذریعه، ج‏4،ص123.

[10]. مطلع انوار، ص209.

[11]. الذریعه ، ج‏1، ص291.

[12]. همان، ج‏3، ص 457؛ مطلع انوار، ص209.

[13]. همان.

[14]. همان، ص424.

[15]. مطلع انوار، ص209.

[16]. معانی‏الأخبار، ص38 .

[17]. التوحید، ص238.

[18]. جامع‏الأخبار، ص67.

[19]. صحیح آن لکهنو است.

[20]. البقره:117.

[21]. الطلاق:1.

[22]. البقره:270.

[23]. آل عمران:133.

[24]. القمر:55.